Z danych wynika, że z bezpłatnych badań profilaktycznych dotyczących raka piersi, szyjki macicy oraz jelita grubego korzysta w Polsce jedynie niewielka liczba uprawnionych osób. W przypadku mammografii zgłaszalność wynosi jedynie 20–25 proc., a w programach związanych z rakiem szyjki macicy i jelita grubego to zaledwie 12–15 proc. Nowe nadzieje na zwiększenie zgłaszalności pojawiły się dzięki wprowadzeniu w tym roku testu HPV HR. Od października tego roku profilaktyka onkologiczna zostanie wzbogacona o program wczesnego wykrywania raka płuca, który będzie wykorzystywał niskodawkową tomografię komputerową.

Profilaktyka nowotworowa w Polsce

Światowa Organizacja Zdrowia podaje, że dzięki właściwej profilaktyce można zapobiec od 30 do 50 proc. nowotworów. W Europejskim kodeksie walki z rakiem znajdują się kluczowe zalecenia, takie jak: rezygnacja z palenia tytoniu, utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, szczepienia przeciwko HPV i wirusowemu zapaleniu wątroby typu B oraz uczestnictwo w badaniach przesiewowych. Te badania mają na celu wykrycie choroby lub zmian przedrakowych, nawet u osób bez żadnych objawów.

Aktualne programy profilaktyczne

– W Polsce obecnie działają trzy programy profilaktyczne. Pierwszy to program dotyczący raka piersi, skierowany do kobiet w wieku od 45 do 74 lat, który obejmuje mammografię. Zgłaszalność w tym programie kształtuje się na poziomie 20-25 proc. Drugim programem jest profilaktyka raka szyjki macicy, dedykowana kobietom w wieku od 25 do 64 lat. W ramach tego programu wykonuje się test HPV HR, który wykrywa DNA wirusa brodawczaka ludzkiego – informuje Dagmara Mokwa, zastępca kierownika Zakładu Profilaktyki Nowotworów w Narodowym Instytucie Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – PIB.

Wzrost zgłaszalności badaniami

Z najnowszych danych Ministerstwa Zdrowia wynika, że w ciągu ostatnich dwóch lat z programu profilaktyki raka piersi skorzystało 32,77 proc. uprawnionych kobiet. W przypadku badań w kierunku raka szyjki macicy, na 1 sierpnia tego roku, odsetek ten wynosił 15,22 proc., w porównaniu do 12,5 proc. w 2025 roku oraz 13,2 proc. w pierwszym kwartale 2026 roku. Wszelkie terminy na badania są dostępne. Na początku sierpnia w centralnej e-rejestracji na kolejne 90 dni było ponad 384 tys. terminów na mammografię oraz ponad 445 tys. na test HPV HR. Ministerstwo Zdrowia zapowiedziało również przypomnienia o badaniach. W drugiej połowie sierpnia około 35 tys. kobiet ma otrzymać SMS z przypomnieniem o mammografii, a dodatkowe 25 tys. powiadomienia w aplikacji mojeIKP.

Nowe badania w programie

Od 1 sierpnia test HPV HR stał się podstawowym badaniem w programie profilaktyki raka szyjki macicy, wykrywającym DNA wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego. Ministerstwo Zdrowia informuje, że w pilotażu z udziałem ponad 33 tys. kobiet test okazał się blisko dwukrotnie skuteczniejszy od cytologii w wykrywaniu ryzyka raka i stanów przedrakowych szyjki macicy.

Niskie zainteresowanie badaniami jelita grubego

Badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego również cieszą się niskim zainteresowaniem. W pierwszym kwartale 2026 roku z programu skorzystało 15,9 proc. osób uprawnionych, a w całym 2025 roku wskaźnik ten wyniósł 15,84 proc. Program skierowany jest do osób w wieku 50-65 lat oraz młodszych, w wieku 40-49 lat, jeśli w rodzinie wystąpił przypadek raka jelita grubego.

Potencjał badań profilaktycznych

NFZ szacuje, że z programu może skorzystać około 8 milionów Polaków. Co roku u około 18 tys. osób rozpoznaje się raka jelita grubego, a choroba ta może rozwijać się bezobjawowo przez wiele lat. Według Narodowego Portalu Onkologicznego udział w badaniach przesiewowych może zapobiec rozwojowi tego nowotworu w 60-90 proc. przypadków. Kolonoskopia umożliwia nie tylko wykrycie zmian przedrakowych, ale także usunięcie polipów o wielkości do 15 mm.

Bezpieczeństwo i dostępność badań

– Aby skorzystać z badania, wystarczy być osobą ubezpieczoną, spełniać kryteria wiekowe i zgłosić się na badanie. Nie jest wymagane skierowanie, co oznacza, że nie trzeba wcześniej odwiedzać lekarza, ani POZ, ani specjalisty. Nasza świadomość i dbałość o zdrowie powinny skłaniać nas do wykonania takich badań jak kolonoskopia, test HPV HR oraz mammografia – podkreśla ekspertka z NIO.

Nowe programy w wykrywaniu raka płuca

Od października do trzech istniejących programów badań przesiewowych dołączy program wczesnego wykrywania raka płuca przy użyciu niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Rak płuca jest najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów w Polsce. Z danych Krajowego Rejestru Nowotworów wynika, że w 2023 roku zdiagnozowano 21 045 nowych przypadków, a 22 155 osób zmarło z powodu tej choroby. Rak płuca odpowiada za 25,4 proc. zgonów nowotworowych wśród mężczyzn i 18,6 proc. wśród kobiet.

Kontynuacja pilotażu badań

Nowy program będzie kontynuacją wcześniej prowadzonego pilotażu badań NDTK. W latach 2021-2023 wykonano ponad 39 tys. tych badań, a wykryto 330 przypadków raka płuca, z czego 219 pacjentów zakwalifikowano do leczenia operacyjnego. Program został już wpisany na listę świadczeń gwarantowanych, a umowy z placówkami wejdą w życie od 1 października 2026 roku.

Ważność badań dla pacjentów

– Na razie nie mamy jeszcze pierwszych pacjentów, ponieważ ich przyjmowanie rozpocznie się w październiku. Naszym celem jest zachęcenie wszystkich, którzy są w grupie ryzyka, czyli spełniają kryteria wieku oraz palili lub nadal palą, do wykonania tego badania. To bardzo istotna informacja dla nas wszystkich. Wiemy, że palenie tytoniu jest głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka, który wpływa na wiele rodzajów nowotworów – podsumowuje Dagmara Mokwa.

źródło: newseria.pl