Badania przesiewowe w kontekście najważniejszych nowotworów, istotnych dla zdrowia publicznego, wciąż nie wzbudzają dużego zainteresowania. Głównym powodem jest brak symptomów – osoby, które czują się zdrowe, często nie dostrzegają potrzeby wykonywania badań profilaktycznych. Ministerstwo Zdrowia postanowiło zmienić sposób komunikacji, wprowadzając spersonalizowane SMS-y oraz powiadomienia na Internetowym Koncie Pacjenta, mające na celu zachęcenie Polaków do regularnych badań.

Brak objawów jako przeszkoda

Programy przesiewowe skierowane są do osób, które są zdrowe lub nie wykazują symptomów. To właśnie brak dolegliwości stanowi istotną barierę w zgłaszaniu się na badania.

– Osoba, która czuje się zdrowa, nie ma żadnych objawów, nie widzi potrzeby, by się zbadać. Niekiedy nasze wspomnienia związane z ochroną zdrowia nie są pozytywne, co często pojawia się w trakcie warsztatów, szkoleń i spotkań edukacyjnych jako bariera. Należy również pamiętać, że test HPV HR, mammografia czy kolonoskopia nie są całkowicie bezbolesne, a niektórzy pacjenci mogą odczuwać dyskomfort podczas ich przeprowadzania. Zawsze znajdziemy wymówkę: brak czasu, praca, zbyt daleko do placówki… – mówi Dagmara Mokwa, zastępca kierownika Zakładu Profilaktyki Nowotworów z Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie.

Programy przesiewowe w Polsce

W Polsce funkcjonują trzy główne programy przesiewowe dotyczące nowotworów, które są finansowane ze środków publicznych: program profilaktyki raka piersi, raka szyjki macicy oraz raka jelita grubego. Nie jest wymagane skierowanie na badania.

Ekspertka zauważa, że świadomość na temat badań profilaktycznych jest wysoka, jednak Polakom brakuje zdecydowania. Z danych Ministerstwa Zdrowia wynika, że na początku sierpnia w centralnej e-rejestracji było ponad 384 tys. wolnych terminów na mammografię oraz 445 tys. na test HPV HR w nadchodzących trzech miesiącach.

Znaczenie wczesnego wykrywania chorób

– Aby pokonać chorobę nowotworową, konieczne jest jej wykrycie w bardzo wczesnym stadium rozwoju. Tylko wtedy mamy szansę na pozbycie się problemu, zachowanie zdrowia i życia. Nie możemy zwlekać, wiedząc, że choroba nowotworowa jest niebezpieczna i podstępna, przez wiele lat może nie dawać żadnych objawów. Pamiętajmy, że badania wykonujemy po to, aby mieć pewność – podkreśla Dagmara Mokwa.

Udział w badaniach przesiewowych w Polsce

Z danych Eurostatu wynika, że Polska należy do krajów Unii Europejskiej o najniższym udziale kobiet biorących udział w badaniach przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy. W 2023 roku z badań skorzystało niecałe 10,9 proc. kobiet w wieku 20–69 lat, objętych populacją docelową. W takich krajach jak Szwecja, Czechy czy Słowenia wskaźniki te wyniosły od 74 do 78 proc.

Od sierpnia 2026 roku test molekularny HPV HR stał się jedynym standardem w bezpłatnym programie profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce, zastępując tradycyjną cytologię. Jest on dokładniejszy niż mikroskopowa ocena komórek, ponieważ pozwala na identyfikację materiału genetycznego wirusa, który odpowiada za niemal wszystkie przypadki tego nowotworu. Jak informuje NFZ, wprowadzenie nowej metody (najpierw w ramach pilotażu, a potem etapami) przyniosło znaczący wzrost zgłaszalności. W pierwszym półroczu 2026 roku liczba badań podwoiła się w porównaniu z całym drugim półroczem 2025 roku – z testu HPV HR skorzystało 14,65 proc. uprawnionych kobiet.

Problemy z niską zgłaszalnością

Niska zgłaszalność dotyczy także pozostałych programów. Z badań przesiewowych raka jelita grubego korzysta niecałe 17 proc. kwalifikujących się osób, a na bezpłatną mammografię zgłasza się mniej niż 33 proc. kobiet w wieku 45–74 lat.

Dagmara Mokwa zwraca uwagę, że informacje o programach profilaktycznych nie docierają do osób najbardziej zagrożonych. Sytuację mogłoby poprawić centralne wysyłanie zaproszeń adresowanych do ściśle określonych grup populacji.

Nowe podejście do komunikacji

– Bardzo istotne jest, abyśmy wrócili do systematycznego przypominania o badaniach, wykorzystując wszystkie dostępne, w tym nowoczesne, narzędzia. Powinny to być geolokalizacyjne zaproszenia. Informacja „zrób mammografię” to za mało. Powinna to być wiadomość: „to jest bardzo ważne badanie, możesz je wykonać w swojej okolicy, oto lista placówek, gdzie możesz się zapisać” czy spersonalizowane zaproszenia. To musi być jasny i czytelny przekaz: gdzie znajduje się najbliższa placówka, w której można wykonać to badanie – tłumaczy ekspertka.

Przykładem są tradycyjne imienne zaproszenia, które były stosowane do 2015 roku.

– Centralna e-rejestracja, gdzie dostępna jest już spersonalizowana oferta, jest bardzo pomocna. Można zalogować się na Internetowe Konto Pacjenta i poprzez „Umów wizytę” sprawdzić, jakie badania nam przysługują. Jeśli jestem kobietą po 45. roku życia i nie mam aktualnego badania mammograficznego, to na moim Internetowym Koncie Pacjenta pojawi się komunikat: „zrób badanie w kierunku raka piersi”. Jeżeli nie mam aktualnego testu HPV lub cytologii, a minął interwał, dostanę informację: „zrób badanie w kierunku raka szyjki macicy”. To są kluczowe elementy, które każdy z nas powinien wykorzystywać – zachęca Mokwa.

Nowe działania Ministerstwa Zdrowia

Wspólnie z Centrum e-Zdrowia Ministerstwo Zdrowia wprowadza nowe formy zachęcania do profilaktyki. W połowie sierpnia wysłano pierwsze spersonalizowane informacje o mammografii do kobiet, które ukończyły 45 lat i mogą po raz pierwszy skorzystać z tego badania w ramach programu przesiewowego. W kolejnych etapach komunikaty dotrą do innych kwalifikujących się kobiet (w wieku 46–74 lat). Docelowo Ministerstwo Zdrowia planuje wysłanie wiadomości SMS z zaproszeniem na mammografię do ponad 1,3 mln kobiet oraz powiadomień w aplikacji mojeIKP – do ponad 892 tys. Podobne działania planowane są w zakresie profilaktyki raka szyjki macicy.

źródło: newseria.pl